Abstracte weergave van neurale netwerken met datastromen en algoritmen.

Synthetische data voor AI: wanneer is het bruikbaar?

Synthetische data kan helpen wanneer echte voorbeelden schaars, gevoelig of duur zijn om te verzamelen. Je leest hoe zulke datasets worden gemaakt, waarvoor ze bruikbaar zijn en hoe je voorkomt dat kunstmatige voorbeelden privacyrisico’s of een vertekend beeld van de werkelijkheid opleveren.

Wat synthetische data is en hoe die verschilt van echte data

Synthetische data bestaat uit informatie die je niet rechtstreeks uit echte situaties of mensen haalt, maar zelf maakt. Dat kan gaan om een paar losse regels die je als ontwikkelaar bedenkt of om een hele set voorbeelden die je met een statistisch model of via generatieve AI samenstelt. Zulke voorbeelden lijken op dingen als klantvragen, transacties, productteksten of documenten, maar er zit geen direct verband met echte klanten of gebeurtenissen.

Het onderscheid echt of synthetisch is niet altijd scherp te trekken. Je kunt een dataset laten maken die patronen uit een bestaande set nadoet; het resultaat hangt dan nog steeds samen met de bron. Dat verschilt van datasets die je volledig met vaste regels bouwt, bijvoorbeeld door standaard bedragen en data te verzinnen voor je testfacturen.

Waarom het onderscheid ertoe doet

Herkomst maakt uit voor wat je met je voorbeelden mag doen. Synthetische data is prima om mee te testen of iets technische werkt, maar zegt weinig over hoe een model zich buiten het lab gedraagt. Ook is kunstmatig niet gelijk aan anoniem of representatief. Of de data bruikbaar is, hangt dus af van hoe je ze maakte, op welke bronnen, en waarvoor je ze gebruikt. Schrijf bij elke dataset op hoe die is ontstaan, of daar echte data in zat, en waar de voorbeelden wel of niet voor bedoeld zijn.

Hoe synthetische datasets worden gemaakt

De snelste manier is met vaste regels werken. Stel: je bepaalt dat een order altijd klantnummer, datum, product en bedrag heeft. Nu kun je heel eenvoudig verzonnen orders maken, alleen krijg je weinig afwisseling. Zo’n dataset werkt goed als je alleen wilt testen of velden worden gevuld, maar geeft een model nauwelijks gevoel voor wat in de praktijk binnenkomt.

Met statistische modellen pak je het anders aan. Je kijkt naar verhoudingen in de echte data, bijvoorbeeld hoeveel mensen per productgroep retour sturen. Daarna laat je een computer nieuwe records maken die daar op lijken. Generatieve AI kan ook teksten, plaatjes of documenten bouwen op basis van aangeleverde voorbeelden of instructies. Zo’n aanpak geeft meer variatie, maar die kan doorslaan: soms herhaalt het systeem voorbeelden, soms verzint het er details bij die niet kloppen.

De keuze van een methode

Kies afhankelijk van je doel. Wil je vooral technische koppelingen checken, dan is een voorspelbare dataset handig: weet je meteen wat je mag vinden. Wil je een taalmodel trainen of testen, dan kan AI je helpen om rare en realistische voorbeelden te krijgen, zolang je wel controleert wat eruit komt. Wat je ook kiest: schrijf op onder welke regels en aannames je data is gemaakt, anders kan niemand later verklaren waarom iets wel of niet in je test zit. Meer complexiteit levert niet automatisch betere data op, maar maakt het vaak lastiger in te schatten wat de dataset precies laat zien.

Schaarse voorbeelden aanvullen zonder zeldzame gevallen te verbergen

Stel, je dataset heeft maar een paar gevallen van een specifieke foutmelding of een nieuw producttype met nauwelijks retouren. Je kunt dan met synthetische data extra varianten maken en zo je model meer laten oefenen met zulke situaties. Daarmee kun je net wat beter de diversiteit in formuleringen of gegevens opvangen. Maar let op: meer varianten geven niet automatisch meer inzicht. Als je bijvoorbeeld alleen bestaande meldingen herschrijft, dan creëer je weliswaar meer tekst, maar vergroot je niet je kennis over hoe die fout zich manifesteert. Bestaande blinde vlekken blijf je zo mogelijk herhalen. Giet je grote hoeveelheden kunstmatige voorbeelden in een model, dan denkt dat model straks vaker dat het bij die zeldzaamheden moet stilstaan dan in werkelijkheid nodig is.

Veilig aanvullen in de praktijk

Zorg ervoor dat je altijd kunt zien wat echt en wat synthetisch is. Houd bij welke generator, instellingen en bronnen je gebruikte. Kijk kritisch naar verschil in inhoud tussen je aanvullingen: parafrases zijn niet hetzelfde als echt andere scenario’s. En test je model met een aparte set echte gevallen die niets met de generator of het trainen te maken hadden. Vooral als gevallen zeldzaam zijn, blijf dan handmatig (of via een expert) checken of je kunstmatige variant wél overeenkomt met een realistische situatie. Blijft echte data uit, blijf dan eerlijk over onzekerheid: dek deze niet toe met alleen gegenereerde varianten.

Synthetische data gebruiken om AI-modellen en workflows te testen

Voor technische tests is synthetische data enorm handig. Je vult eenvoudig een testomgeving met niet-bestaande klantdossiers, bestellingen, retouraanvragen of documenten. Geen privacyproblemen, wel voldoende input om te checken of een AI, workflow of invoerveld doet wat je verwacht. Bijvoorbeeld: werkt je retourproces, kan een documentparser verschillende formaten aan, of gaan synoniemen goed door bij productzoekopdrachten?

Niet alleen keurige gevallen. Voeg ontbrekende of rare velden, spelfouten, tegenstrijdige informatie en slecht leesbare scans toe. Zo ontdek je waar je systeem onderuit kan gaan, en niet alleen of het perfect standaardinput verwerkt. In e-commerce test je bijvoorbeeld afwijkende zoektermen en onverwachte formats. Bedenk wel: hiermee toets je technische mogelijkheden. Je weet nog niets over hoe goed je model zich gedraagt bij echte gebruikers of documenten.

Testen is niet hetzelfde als valideren

Met synthetische data toon je aan dat iets technisch voldoet: een koppeling accepteert input, een parser leest een veld. Het zegt niks over echte prestaties. Oordeel altijd op basis van echte, onafhankelijk verzamelde voorbeelden om te zien of het model je praktijk dekt. Beschrijf vooraf voor elke test welke vraag je wilt beantwoorden. Met alleen kunstmatige facturen weet je straks alleen dat ze inleesbaar zijn, niet dat je echt alle leveranciers aankan. Bedenk ook dat je generator blinde vlekken kan hebben: je dekt alleen het verwachte af.

Wanneer synthetische data privacy beschermt en wanneer niet

Kunstmatige data maakt het stukken eenvoudiger om testdata te maken zonder echte klantinformatie te hoeven gebruiken. Zo zet je zonder veel risico een testrun op zonder dat je namen en adressen hoeft te kopiëren. Dat geeft minder kans op datalekken. Maar kunstmatig is niet altijd volledig anoniem.

Train je een generator op echte gegevens? Dan kan die onbedoeld toch details of kenmerken uit de bron meenemen in de output. In kleine datasets of bij heel unieke records neem je snel iets herkenbaars over. Ook kan een combinatie van alledaagse kenmerken iemand blootleggen. Dus alleen maar namen en bedragen vervangen haalt het risico niet per se weg. Echte privacybeoordeling betekent dat je verder kijkt dan alleen de zichtbare inhoud.

Welke controles helpen

Beperk waar mogelijk de toegang tot de oorspronkelijke data en houd nut en noodzaak voor ogen. Zoek in de synthetische output naar precieze kopieën of opvallende overeenkomsten met originelen. Soms zijn methoden als differentiële privacy een idee, maar let op: sterkere privacyregels maken je data minder nauwkeurig of bruikbaar. Noteer daarnaast wie de data mag inzien, hoe lang ze blijft staan en of uitwisseling mag. Vergeet ook prompts, logbestanden en exports niet. De dataset kan synthetisch lijken, maar je proces kan alsnog privacy schenden.

Vertekening in synthetische data herkennen en beperken

Een generator herhaalt patronen uit de bron. Zit daar onbalans in, bijvoorbeeld veel standaardtaal maar weinig dialect, dan draagt je synthetische data die scheefheid verder uit. Vaak worden veelvoorkomende gevallen vanzelf makkelijker opgewekt dan uitzonderingen, waardoor de verdeling in je nieuwe dataset nog verder afdrijft van de werkelijke doelgroep of praktijk.

En dan zijn er je eigen keuzes: stel je regels op voor profielen, dan kun je onbedoeld stereotyperen. Bepaal jij de categorieën, dan kies jij ook wie in welke bak valt. Dit heeft invloed bij dingen als aanbevelingen of automatische documentherkenning. Met vooral nette zinnen in je set leert een AI straks minder over mensen die afwijken van de standaard, bijvoorbeeld door taalfouten of korte berichten.

Van verdeling naar gevolgen

Kijk niet alleen naar tellen per categorie, maar vergelijk óók combinaties en wat de uitkomst is. Bijvoorbeeld: scoort het model slechter op niet-Nederlands, of bij onbekende documentsoorten? Laat experts meebeslissen of zeldzame of aparte combinaties in je synthetische data wel kloppen. Door alleen meer synthetische data aan een kleine groep toe te voegen, los je het probleem van een scheve bron niet op. Soms is extra brondata verzamelen beter, of moet je expliciet maken wat ontbreekt. Zet op papier welke groepen of situaties buiten beeld bleven, dan weet je waar mogelijke problemen kunnen ontstaan.

De kwaliteit van synthetische data beoordelen vóór gebruik

Een goede synthetische dataset moet je technisch kunnen inladen, inhoudelijk een beetje geloofwaardig zijn, en voldoende lijken op het soort praktijk waarvoor je ontwikkelt. Een keurig CSV-bestand kan volkomen onlogische combinaties bevatten. Omgekeerd klinkt een tekst soms prima, terwijl de inhoud nergens op slaat.

Start met structurele checks: alle velden ingevuld, datums oké, bekende codes? Kijk daarna naar statistieken: zijn verhoudingen en verbanden tussen velden realistisch, kloppen frequenties met de werkelijkheid? Dit zijn signalen, geen garanties. Een generator kan gemiddelden goed nabootsen, maar tegelijk alle uitschieters missen. Zeker bij tekst of beeld is menselijke beoordeling noodzakelijk om betekenis en bruikbaarheid te controleren.

Test de data op het beoogde doel

Test ook wat er gebeurt als je een model met deze data traint of evalueert. Gebruik daarvoor echte, aparte voorbeelden die niet in je generator zaten. Scoor niet alleen op één eindresultaat: vergelijk per groep en scenario. Check ook of je onbedoeld duplicaten of bijna-dubbele records kreeg. Dit kan uitkomsten onterecht goed laten lijken. Spreek van tevoren duidelijke eisen af voor fouten en dekking. Haalt je data het niet, verander dan je generator of pas het gebruik aan. Een set die buitengewoon werkt voor een demo, is vaak onvoldoende voor echte validatie.

Voorkom dat kunstmatige data de werkelijkheid vervangt

Een serieus risico ontstaat als je herhaaldelijk synthetische voorbeelden gebruikt om weer nieuwere generaties synthetische data te maken. Is bijvoorbeeld een taalmodel gebruikt om data te maken, en die output wordt later wéér als trainingsmateriaal gebruikt, dan stapelen aannames, fouten en versimpelingen zich op. Patronen die vaak voorkomen worden extra aangewakkerd; details gaan juist verloren. Het resultaat lijkt misschien helemaal oké, maar is eigenlijk minder bruikbaar voor de wilde variatie in echte praktijksituaties. Dit heet ook wel model collapse of kwaliteitsverlies na training op modeluitvoer.

En het gebeurt niet alleen bij tekst. Laat je bijvoorbeeld een aanbevelingsmodel leren van synthetische gebruikersdata, dan traint het zich op interacties of gedragingen die nooit echt zijn voorgekomen. Een model voor factuurverwerking dat vooral getraind is op generatorresultaten, kan straks moeilijk overweg met afwijkende facturen van leveranciers. Kunstmatige orde is dan een slechte vervanger van echte, rommelige gegevens.

Herkomst en gebruik blijven volgen

Zet een duidelijk label op synthetische voorbeelden, zodat die niet per ongeluk in echte datasets opduiken. Houd altijd een set gecontroleerde echte voorbeelden apart voor controle, en ververs die als de praktijk verandert. Gebruik synthetische data aanvullend, bijvoorbeeld voor specifieke technische tests, en niet als enige basis om prestaties te beoordelen. Als je toch modeluitvoer opnieuw als input gebruikt, leg dat vast en controleer systematisch of je daardoor diversiteit kwijtraakt of fouten in kringetjes rondpompt. Zo hou je in de gaten waar echte waarneming ophoudt en waar simulatie begint.

Veelgestelde vragen

Valt synthetische data automatisch buiten de AVG?

Nee, synthetische data valt niet vanzelfsprekend buiten de AVG. Zijn gegevens direct of indirect te koppelen aan een persoon, dan kun je alsnog met persoonsgegevens te maken hebben, ook al zijn ze met een generator gemaakt. Bijvoorbeeld als de generator details uit trainingsdata herhaalt, of als informatie te herleiden is naar iemand door combinatie van kenmerken.

Kijk dus goed naar de herleidbaarheid en de bron, vóórdat je data inzet of deelt. Leg vast op welke bron je werkt en welke controle je deed. Bij twijfel: schakel een privacyfunctionaris of jurist in.

Wie bezit synthetische data en mag je die commercieel gebruiken?

Commercieel gebruik van synthetische data hangt af van de afspraken en regels die gelden op de brondata, gebruikte generator en op de uiteindelijke output. Data die je kunstmatig hebt gemaakt, kan toch onder contracten of rechten van anderen vallen.

Controleer de licentie- of gebruiksvoorwaarden van je generator. Lees je door welke regels er gelden op bijvoorbeeld teksten, afbeeldingen of andere herkenbare inhoud in je output. Bij externe samenwerking schrijf je vast wie wat mag doen en waarop data mag worden ingezet. De juridische details hangen af van de situatie en het toepasselijke recht.

Welk percentage synthetische data moet ik aan mijn trainingsset toevoegen?

Er bestaat geen vast percentage synthetische data dat voor elke trainingsset werkt. De ideale verhouding hangt van de toepassing af, net als van de kwaliteit en inhoud van de bestaande voorbeelden, en van hoeveel zinvolle variatie je toevoegt met je synthetische set.

Test daarom verschillende verhoudingen in gecontroleerde experimenten. Gebruik bijvoorbeeld een referentieset met alleen echte voorbeelden, en varianten met meer of minder synthetisch materiaal. Beoordeel elk model op dezelfde onafhankelijke echte testset. Let op het effect per groep of apart scenario, niet alleen op het eindcijfer. Vul niet automatisch maximaal aan met synthetische voorbeelden. Soms helpt dat nauwelijks of vertekent het de uitkomst juist.

Kun je een AI-model trainen met synthetische data zonder echte voorbeelden?

Ja, dat is soms mogelijk, vooral bij afgebakende taken. Maar zonder echte voorbeelden blijft het lastig om te weten of het model aansluit bij de werkelijkheid. Je kunt testdata maken op basis van regels, of via kennis uit het vakgebied. Dan krijgt een model echter alleen de patronen en aannames mee die in die regels of instructies zitten.

Als het gaat om praktische gevallen, echte gebruikers, documenten of situaties, geeft synthetische data meestal weinig zekerheid over daadwerkelijke prestaties. Waar je kunt: gebruik echte voorbeelden om te checken. Ontbreken die, leg dan goed uit wat niet is gevalideerd en trek beperkt conclusies.

Is synthetische data geschikt om een taalmodel te fine-tunen?

Synthetische data kan zeker nuttig zijn om een taalmodel te fine-tunen. Daarmee kun je oefenen op specifieke taken, antwoordstructuren of schrijfstijlen. Belangrijk is dat je checkt of de voorbeelden inhoudelijk goed aansluiten en geen fouten of gekke aannames bevatten.

Controleer je voorbeelden voordat ze in het model komen. Let extra op herhaling, verzonnen feiten of terugkerende fouten. Test het resultaat vervolgens met echte opdrachten, liefst voorbeelden buiten de trainingsdata. Fine-tunen met verzonnen tekst helpt om gedrag te sturen, maar maakt geen slechte bronnen goed.

Foto: Google DeepMind

Verder lezen

Dit toepassen in
jouw bedrijf?

We vertalen het naar jouw processen en laten binnen een week een werkend prototype zien.